Κλινική σημασία
Η εξέταση της FSH διενεργείται για την αξιολόγηση της λειτουργίας της υπόφυσης, ιδιαίτερα σε περιπτώσεις υπογονιμότητας, ανεπάρκειας των γονάδων, διαταραχών της σεξουαλικής ωρίμανσης ή υποψίας όγκου της υπόφυσης. Ζητείται όταν υπάρχουν προβλήματα γονιμότητας, ακανόνιστος έμμηνος κύκλος, υποψία διαταραχής στην υπόφυση ή τον υποθάλαμο, συμπτώματα καρκίνου των ωοθηκών ή των όρχεων, ή όταν ο γιατρός υποψιάζεται πρόωρη ή καθυστερημένη εφηβεία. Για την εξέταση απαιτείται δείγμα φλεβικού αίματος ή τυχαίο δείγμα ούρων, ή συλλογή ούρων 24ώρου. Δεν απαιτείται καμία ειδική προετοιμασία πριν τη λήψη του δείγματος.
Τι ελέγχει η εξέταση
Η ωοθυλακιοτρόπος ορμόνη (FSH) παράγεται στην υπόφυση και ο έλεγχος της έκκρισής της είναι μια σύνθετη διαδικασία που περιλαμβάνει ορμόνες από τις γονάδες (ωοθήκες/όρχεις), την υπόφυση και τον υποθάλαμο. Στις γυναίκες, η FSH διεγείρει την ανάπτυξη των ωοθυλακίων κατά την ωοθυλακική φάση του κύκλου και ενεργοποιεί την παραγωγή οιστραδιόλης. Κατά την ωχρινική φάση, διεγείρει την παραγωγή προγεστερόνης. Οιστραδιόλη και προγεστερόνη ρυθμίζουν την έκκριση της FSH. Στην εμμηνόπαυση, τα επίπεδα FSH αυξάνονται λόγω της παύσης λειτουργίας των ωοθηκών. Στους άνδρες, η FSH διεγείρει την παραγωγή σπέρματος και ανδρογόνων. Στα βρέφη, τα επίπεδα FSH είναι αρχικά υψηλά, μειώνονται μετά τους 6 μήνες (αγόρια) ή 1-2 χρόνια (κορίτσια) και αυξάνονται ξανά πριν την εφηβεία. Το δείγμα λαμβάνεται από φλεβικό αίμα ή ούρα (τυχαία ή 24ωρη συλλογή).
Η εξέταση
Η FSH χρησιμοποιείται συχνά σε συνδυασμό με άλλες ορμόνες (LH, τεστοστερόνη, οιστραδιόλη, προγεστερόνη) για τη διερεύνηση υπογονιμότητας σε άνδρες και γυναίκες, την αιτιολογία χαμηλού αριθμού σπερματοζωαρίων, ανωμαλιών του εμμήνου κύκλου, καθώς και διαταραχών της υπόφυσης, των ωοθηκών ή των όρχεων. Στα παιδιά, η FSH και η LH βοηθούν στη διάγνωση πρόωρης ή καθυστερημένης εφηβείας. Ζητείται σε γυναίκες με ακανόνιστο ή διακοπτόμενο κύκλο για διάγνωση εμμηνόπαυσης. Στα παιδιά, ζητείται όταν η εφηβεία δεν εξελίσσεται φυσιολογικά (πολύ νωρίς ή πολύ αργά). Σημάδια πρόωρης εφηβείας περιλαμβάνουν διεύρυνση μαστών, ανάπτυξη ηβικής τριχοφυΐας, αύξηση γεννητικών οργάνων στους άνδρες και έναρξη εμμήνου ρύσεως. Η μέτρηση FSH/LH βοηθά στη διαφοροποίηση μεταξύ ήπιων συμπτωμάτων και σοβαρών παθολογικών καταστάσεων. Στις γυναίκες, υψηλά επίπεδα FSH/LH υποδηλώνουν πρωτοπαθή ωοθηκική ανεπάρκεια (π.χ. σύνδρομο Turner, πρόωρη ωοθηκική ανεπάρκεια λόγω ακτινοβολίας, χημειοθεραπείας, αυτοάνοσης νόσου, PCOS, όγκων ωοθηκών), ενώ χαμηλά επίπεδα υποδηλώνουν δευτεροπαθή ωοθηκική ανεπάρκεια (δυσλειτουργία υπόφυσης/υποθαλάμου). Στους άνδρες, υψηλά επίπεδα FSH υποδηλώνουν πρωτοπαθή ανεπάρκεια όρχεων (π.χ. σύνδρομο Klinefelter, ιογενείς λοιμώξεις, τραύμα, ακτινοβολία, χημειοθεραπεία, αυτοάνοση νόσο, καρκίνο σπερματικών κυττάρων), ενώ χαμηλά επίπεδα υποδηλώνουν διαταραχές υπόφυσης/υποθαλάμου. Υψηλά επίπεδα FSH/LH σε συνδυασμό με πρόωρη ανάπτυξη δευτερογενών χαρακτηριστικών υποδηλώνουν πρόωρη εφηβεία (π.χ. βλάβες ΚΝΣ, όγκοι που εκκρίνουν ορμόνες, όγκοι ωοθηκών/όρχεων). Φυσιολογικά επίπεδα FSH/LH σε παιδιά με σημάδια εφηβείας μπορεί να υποδηλώνουν ήπια μορφή πρόωρης εφηβείας ή φυσιολογική παραλλαγή. Σε καθυστερημένη εφηβεία, τα επίπεδα FSH/LH μπορεί να είναι φυσιολογικά ή χαμηλότερα του αναμενόμενου (π.χ. ανεπάρκεια γονάδων/αυξητικής ορμόνης, σύνδρομο Turner/Klinefelter, χρόνιες λοιμώξεις, καρκίνος, διατροφικές διαταραχές). Οι τιμές FSH μπορεί να επηρεαστούν από φάρμακα (αύξηση: σιμετιδίνη, κλομιφαίνη, δακτυλιδίνη, λεβοντόπα, μείωση: αντισυλληπτικά, φαινοθειαζίνες, ορμονικές θεραπείες) και το κάπνισμα. Πρόσφατη χορήγηση ραδιενεργού φαρμάκου μπορεί επίσης να επηρεάσει τα αποτελέσματα.