Γλυκόζη

Κλινική σημασία

Αυτή η εξέταση πραγματοποιείται για να εκτιμηθεί εάν τα επίπεδα γλυκόζης στο αίμα βρίσκονται εντός των φυσιολογικών ορίων. Χρησιμοποιείται για τη διάγνωση, παρακολούθηση και διαχείριση καταστάσεων όπως η υπεργλυκαιμία, η υπογλυκαιμία, ο σακχαρώδης διαβήτης και ο προδιαβήτης. Η μέτρηση της γλυκόζης αίματος ενδείκνυται σε τακτικούς προληπτικούς ελέγχους, όταν υπάρχουν συμπτώματα που υποδηλώνουν διαταραχές της γλυκόζης, καθώς και κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης. Για διαβητικούς ασθενείς, η μέτρηση μπορεί να γίνεται πολλές φορές την ημέρα για αυτοέλεγχο. Η γλυκόζη ούρων συνήθως ελέγχεται ως μέρος μιας γενικής εξέτασης ούρων. Για την εξέταση απαιτείται δείγμα αίματος από φλέβα ή, για αυτοέλεγχο, μια σταγόνα αίματος από τρύπημα δακτύλου. Ενίοτε χρησιμοποιείται και τυχαίο δείγμα ούρων.

Τι ελέγχει η εξέταση

Η γλυκόζη είναι ένα απλό σάκχαρο, η κύρια πηγή ενέργειας για τον οργανισμό. Οι υδατάνθρακες της διατροφής διασπώνται σε γλυκόζη, η οποία απορροφάται από το λεπτό έντερο και κυκλοφορεί στο αίμα. Τα περισσότερα κύτταρα χρειάζονται γλυκόζη για ενέργεια, ενώ τα κύτταρα του εγκεφάλου και του νευρικού συστήματος εξαρτώνται αποκλειστικά από αυτήν, απαιτώντας σταθερά επίπεδα στο αίμα. Η ρύθμιση της γλυκόζης εξαρτάται από την ινσουλίνη, μια ορμόνη του παγκρέατος, η οποία διευκολύνει την είσοδο της γλυκόζης στα κύτταρα και την αποθήκευσή της ως γλυκογόνο ή τριγλυκερίδια. Η ισορροπία μεταξύ γλυκόζης και ινσουλίνης είναι ζωτικής σημασίας. Μετά από ένα γεύμα, η γλυκόζη αυξάνεται και η ινσουλίνη εκκρίνεται για να την μειώσει. Αν η γλυκόζη πέσει πολύ χαμηλά (π.χ. μεταξύ γευμάτων ή μετά από άσκηση), το γλυκαγόνο (άλλη παγκρεατική ορμόνη) διεγείρει το ήπαρ να απελευθερώσει γλυκόζη. Εάν ο μηχανισμός ρύθμισης διαταραχθεί, η περίσσεια γλυκόζης μπορεί να αποβληθεί στα ούρα. Σοβαρές διαταραχές (υπεργλυκαιμία ή υπογλυκαιμία) μπορεί να οδηγήσουν σε βλάβες οργάνων, εγκεφαλική δυσλειτουργία, κώμα, ακόμα και θάνατο. Χρόνια υψηλά επίπεδα γλυκόζης προκαλούν προοδευτική βλάβη σε νεφρούς, μάτια, καρδιά, αγγεία και νεύρα, ενώ η χρόνια υπογλυκαιμία μπορεί να οδηγήσει σε εγκεφαλικές βλάβες. Ορισμένες έγκυες γυναίκες αναπτύσσουν διαβήτη κύησης, ο οποίος, αν δεν αντιμετωπιστεί, μπορεί να οδηγήσει σε προβλήματα για το νεογνό. Η συλλογή δείγματος αίματος γίνεται με φλεβοκέντηση ή με τρύπημα δακτύλου. Ενίοτε συλλέγεται τυχαίο δείγμα ούρων. Για τον προσδιορισμό της γλυκόζης αίματος, συνιστάται γενικά νηστεία.

Η εξέταση

Ο προσδιορισμός της γλυκόζης αίματος μετρά την ποσότητα γλυκόζης τη στιγμή της αιμοληψίας και χρησιμοποιείται για την ανίχνευση υπεργλυκαιμίας, υπογλυκαιμίας και τη διάγνωση του διαβήτη. Μπορεί να γίνει μετά από νηστεία 8-10 ωρών, τυχαία (οποιαδήποτε στιγμή), μετά από γεύμα, ή ως μέρος καμπύλης γλυκόζης. Η καμπύλη γλυκόζης περιλαμβάνει μέτρηση γλυκόζης νηστείας, χορήγηση διαλύματος γλυκόζης και επαναλαμβανόμενες μετρήσεις σε συγκεκριμένα χρονικά διαστήματα για την αξιολόγηση του μεταβολισμού της. Η Αμερικανική Διαβητολογική Εταιρεία συνιστά τη γλυκόζη νηστείας ή την καμπύλη γλυκόζης για τη διάγνωση του διαβήτη, με επανάληψη της εξέτασης για επιβεβαίωση. Οι έγκυες γυναίκες ελέγχονται για διαβήτη κύησης μεταξύ 24ης και 28ης εβδομάδας, συνήθως με μια παραλλαγή της καμπύλης γλυκόζης (μονής μέτρησης μετά από 1 ώρα). Εάν η γλυκόζη νηστείας ή τυχαία γλυκόζη είναι αυξημένη, διαγιγνώσκεται διαβήτης κύησης. Εάν η μέτρηση της 1 ώρας είναι υψηλή, ακολουθεί πλήρης καμπύλη γλυκόζης. Οι διαβητικοί παρακολουθούν τα επίπεδα γλυκόζης τους πολλές φορές την ημέρα με μετρητή γλυκόζης για να ρυθμίσουν τη θεραπεία τους. Σε υποψία υπογλυκαιμίας, η γλυκόζη χρησιμοποιείται για την επιβεβαίωση της «τριάδας του Whipple». Η γλυκόζη ούρων σπάνια ζητείται μόνη της, αλλά αποτελεί μέρος της γενικής εξέτασης ούρων. Εάν ανιχνευθεί αυξημένη γλυκόζη στα ούρα, μπορεί να ζητηθεί μέτρηση γλυκόζης αίματος. Η εξέταση γλυκόζης αίματος μπορεί να χρησιμοποιηθεί για προληπτικό έλεγχο σε υγιή άτομα, ειδικά σε ομάδες υψηλού κινδύνου (οικογενειακό ιστορικό, υπέρβαροι, άνω των 40-45 ετών). Επίσης, ζητείται για τη διάγνωση διαβήτη σε άτομα με συμπτώματα υπεργλυκαιμίας (αυξημένη δίψα, διούρηση, κόπωση, θολή όραση, αργή επούλωση πληγών) ή υπογλυκαιμίας (εφίδρωση, πείνα, τρέμουλο, ανησυχία, σύγχυση, θολή όραση). Σε επείγουσες καταστάσεις, εκτιμάται η γλυκόζη για να διαπιστωθεί αν συμβάλλει σε λιποθυμία ή απώλεια συνείδησης. Σε προδιαβητική κατάσταση, η γλυκόζη παρακολουθείται τακτικά. Σε διαβητικούς, οι μετρήσεις γλυκόζης συνδυάζονται με άλλες εξετάσεις (π.χ. HbA1c) για μακροπρόθεσμη παρακολούθηση. Περιστασιακά, η γλυκόζη αίματος μπορεί να ζητηθεί μαζί με ινσουλίνη και C-πεπτίδιο για την αξιολόγηση της παραγωγής ινσουλίνης. Οι έγκυες ελέγχονται για διαβήτη κύησης, εκτός αν έχουν προηγούμενο ιστορικό ή συμπτώματα. Εάν διαγνωστεί, η παρακολούθηση συνεχίζεται καθ’ όλη τη διάρκεια της εγκυμοσύνης και μετά τον τοκετό. Υψηλά επίπεδα γλυκόζης συχνά υποδηλώνουν διαβήτη, αλλά και άλλες καταστάσεις. Σύμφωνα με την Αμερικανική Διαβητολογική Εταιρεία: Γλυκόζη νηστείας 70-99 mg/dL (3.9-5.5 mmol/L) είναι φυσιολογική. 100-125 mg/dL (5.6-6.9 mmol/L) υποδηλώνει διαταραγμένη γλυκόζη νηστείας (προδιαβήτης). ≥126 mg/dL (7.0 mmol/L) σε δύο ή περισσότερες μετρήσεις υποδηλώνει διαβήτη. Καμπύλη γλυκόζης (εκτός εγκυμοσύνης, 2 ώρες μετά 75γρ. γλυκόζης): <140 mg/dL (7.8 mmol/L) είναι φυσιολογική. 140-200 mg/dL (7.8-11.1 mmol/L) υποδηλώνει διαταραγμένη ανοχή γλυκόζης (προδιαβήτης). ≥200 mg/dL (11.1 mmol/L) σε δύο ή περισσότερες μετρήσεις υποδηλώνει διαβήτη. Για τον έλεγχο διαβήτη κύησης (1 ώρα μετά 50γρ. γλυκόζης): <140 mg/dL (7.8 mmol/L) είναι φυσιολογική. ≥140 mg/dL (7.8 mmol/L) απαιτεί περαιτέρω έλεγχο. Η διάγνωση διαβήτη κύησης με καμπύλη 100γρ. γλυκόζης γίνεται αν δύο ή περισσότερες τιμές υπερβαίνουν τα όρια: Νηστεία: 95 mg/dL (5.3 mmol/L), 1 ώρα: 180 mg/dL (10.0 mmol/L), 2 ώρες: 155 mg/dL (8.6 mmol/L), 3 ώρες: 140 mg/dL (7.8 mmol/L). Άλλες αιτίες υψηλής γλυκόζης περιλαμβάνουν ακρομεγαλία, έντονο στρες, χρόνια νεφρική ανεπάρκεια, σύνδρομο Cushing, ορισμένα φάρμακα (κορτικοστεροειδή, διουρητικά, οιστρογόνα), υπερθυρεοειδισμό, καρκίνο παγκρέατος, παγκρεατίτιδα. Χαμηλά ή μη ανιχνεύσιμα επίπεδα γλυκόζης στα ούρα είναι φυσιολογικά. Αυξημένα επίπεδα στα ούρα μπορεί να οφείλονται σε αυξημένη γλυκόζη αίματος, ορισμένα φάρμακα ή νεφρική νόσο. Μέτρια αυξημένα επίπεδα μπορεί να εμφανιστούν σε προδιαβήτη. Χαμηλά επίπεδα γλυκόζης (υπογλυκαιμία) μπορεί να οφείλονται σε ανεπάρκεια επινεφριδίων, κατανάλωση αλκοόλ, ορισμένα φάρμακα (ακεταμινοφαίνη, αναβολικά στεροειδή), εκτεταμένη ηπατική βλάβη, διαταραχές υπόφυσης, υποθυρεοειδισμό, υπερβολική δόση ινσουλίνης, ινσουλίνωμα, ή ασιτία. Η υπογλυκαιμία χαρακτηρίζεται από πτώση της γλυκόζης αίματος που προκαλεί συμπτώματα νευρικού συστήματος (εφίδρωση, ταχυκαρδία, πείνα, τρέμουλο, ανησυχία) και στη συνέχεια επηρεάζει τον εγκέφαλο (σύγχυση, παραισθήσεις, θολή όραση, κώμα, θάνατος). Η διάγνωση απαιτεί την «τριάδα του Whipple»: αποδεδειγμένα χαμηλά επίπεδα γλυκόζης (<40 mg/dL ή 2.2 mmol/L, συχνά με ταυτόχρονη μέτρηση ινσουλίνης και C-πεπτιδίου), συμπτώματα υπογλυκαιμίας, και αναστροφή των συμπτωμάτων με την αποκατάσταση των επιπέδων γλυκόζης. Η πρωτοπαθής υπογλυκαιμία είναι σπάνια. Άτομα με συμπτώματα υπογλυκαιμίας χωρίς πραγματικά χαμηλή γλυκόζη μπορεί να ωφεληθούν από διαιτητικές αλλαγές (συχνά μικρά γεύματα, σύνθετοι υδατάνθρακες). Σε υπογλυκαιμία νηστείας, μπορεί να απαιτηθεί ενδοφλέβια χορήγηση γλυκόζης εάν τα διαιτητικά μέτρα δεν επαρκούν.

Συχνές ερωτήσεις

Μπορώ να μετρώ μόνος μου στο σπίτι το ζάχαρό μου;
Μπορώ να μετρώ το ζάχαρο των ούρων αντί του αίματος;
Ποιες είναι οι συνήθεις θεραπείες για το διαβήτη;
Πως μπορεί ένας σύμβουλος για το διαβήτη να με βοηθήσει;
Μπορώ να μετρώ μόνος μου στο σπίτι το ζάχαρό μου; Αν δεν είστε διαβητικός ή προ-διαβητικός, δεν υπάρχει συνήθως λόγος να μετράτε το ζάχαρό σας στο σπίτι Ο έλεγχος που γίνεται στα πλαίσια της τακτικής σας ιατρικής εξέτασης θα πρέπει να αρκεί. Ωστόσο αν έχει γίνει διάγνωση πως έχετε διαβήτη (diabetes), ο γιατρός σας ή ο σύμβουλος για το διαβήτη θα σας συστήσει μία συσκευή παρακολούθησης του ζαχάρου στο σπίτι (μετρητή γλυκόζης, ή μία από τις νεότερες μεθόδους η οποία χρησιμοποιεί ελάχιστες ποσότητες αίματος ή μετρά το ενδοκυττάριο υγρό – το υγρό ανάμεσα στα κύτταρά σας – για γλυκόζη). Θα σας δοθούν οδηγίες σχετικά με το πόσο ψηλό ή χαμηλό θα πρέπει να είναι το ζάχαρό σας σε διαφορετικές στιγμές της ημέρας. Ελέγχοντας το ζάχαρό τακτικά, μπορείτε να δείτε αν το διαιτητικό και φαρμακευτικό πρόγραμμα που ακολουθείτε λειτουργεί σωστά.
Μπορώ να μετρώ το ζάχαρο των ούρων αντί του αίματος; Όχι, στις περισσότερες περιπτώσεις. Το ζάχαρο εμφανίζεται συνήθως στα ούρα μόνον αν βρίσκεται σε αρκετά υψηλά επίπεδα στο αίμα ώστε το σώμα να «αποβάλλει» την περίσσεια στα ούρα, ή αν υπάρχει ένας βαθμός νεφρικής βλάβης και η γλυκόζη διαρρέει στα ούρα. Ωστόσο, το ζάχαρο των ούρων χρησιμοποιείται μερικές φορές σαν ένας πρόχειρος δείκτης υψηλών επιπέδων ζαχάρου και η ταινία ζαχάρου που μετρά τη γλυκόζη είναι μερικές φορές χρήσιμη για να ανιχνεύει την παρουσία λευκώματος και κετονών στα ούρα.
Ποιες είναι οι συνήθεις θεραπείες για το διαβήτη ; Για τον διαβήτη τύπου 2, που είναι ο συνηθέστερος τύπος διαβήτη (diabetes), η απώλεια βάρους, μία υγιεινή διατροφή πλούσια σε φυτικές ίνες και φτωχή σε υδατάνθρακες και η συχνή άσκηση μπορεί να επαρκούν για να χαμηλώσουν τα επίπεδα γλυκόζης του αίματος. Ωστόσο σε πολλές περιπτώσεις, είναι αναγκαία ορισμένα φάρμακα που λαμβάνονται από το στόμα τα οποία αυξάνουν την έκκριση ινσουλίνης του σώματος και την ευαισθησία στην ινσουλίνη προκειμένου να επιτευχθεί το επιθυμητό επίπεδο γλυκόζης. Με το διαβήτη τύπου 1 (και με τον διαβήτη τύπου 2 που δεν ανταποκρίνεται αρκετά καλά στα αντιδιαβητικά φάρμακα), είναι αναγκαίες ενέσεις ινσουλίνης αρκετές φορές την ημέρα.
Πως μπορεί ένας σύμβουλος για το διαβήτη να με βοηθήσει; Αν είστε διαβητικός, ένας σύμβουλος για το διαβήτη (συχνά μία νοσοκόμα ειδικά εκπαιδευμένη) μπορεί να σιγουρευτεί πως γνωρίζετε πως να: Σχεδιάζετε τα γεύματα (ένας διαιτολόγος μπορεί επίσης να βοηθήσει). Η δίαιτα είναι εξαιρετικά σημαντική στο να ελαχιστοποιεί τις μεταπτώσεις στα επίπεδα γλυκόζης του αίματος. Αναγνωρίζετε και να γνωρίζετε πώς να χειρίζεστε το υψηλό και το χαμηλό ζάχαρο του αίματος. Μετράτε και να καταγράφετε τις τιμές της γλυκόζης από τον αυτό-έλεγχο στον οποίο υποβάλλεστε. Ρυθμίζετε τα φάρμακά σας. Χορηγείτε ινσουλίνη (το είδος και τους συνδυασμούς που να καλύπτουν τις ανάγκες σας). Χειρίζεστε τα φάρμακα όταν αρρωσταίνετε. Παρακολουθείτε τα πόδια, το δέρμα και τα μάτια σας ώστε να εντοπίζετε τα προβλήματα εγκαίρως. Αγοράζετε βοηθήματα για διαβητικούς και να τα αποθηκεύετε με σωστό τρόπο.