Αρτηριακή Υπέρταση

Επιστημονική Ομάδα Εργασίας Καρδιαγγειακών Νοσημάτων

1. Πατσουρακος Φώτιος (Συντονιστής). Καρδιολόγος, Εκπρόσωπος του Πανελληνίου Ιατρικού Συλλόγου (Π.Ι.Σ.)

2. Κοχιαδάκης Γεώργιος. Καθηγητής Καρδιολογίας, Διευθυντής της Καρδιολογικής Κλινικής του Πα.Γ.Ν. Ηρακλείου, Πρόεδρος Ελληνικής Καρδιολογικής Εταιρείας

3. Κορωνιώτης Γεώργιος. Καρδιολόγος, Εκπρόσωπος του Πανελληνίου Ιατρικού Συλλόγου (Π.Ι.Σ.)

4. Λυμπερόπουλος Ευάγγελος. Καθηγητής Παθολογίας, ΕΚΠΑ

5. Σκούμας Ιωάννης. Καρδιολόγος, Διευθυντής Ε.Σ.Υ. Α’ Πανεπιστημιακής Κλινικής ΓΝΑ «ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ»

6. Τσιούφης Κωνσταντίνος. Καρδιολόγος, Καθηγητής ΕΚΠΑ, Πανεπιστημιακή Καρδιολογική Κλινική ΓΝΑ «ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ»

7. Φιλιππάτος Γεράσιμος. Καθηγητής Καρδιολογίας, ΕΚΠΑ, ΠΓΝ «ΑΤΤΙΚΟΝ»

8. Χρυσοχόου Χριστίνα. Καρδιολόγος, Διευθύντρια Ε.Σ.Υ., Α’ Πανεπιστημιακή Κλινική ΓΝΑ «ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ»

9. Ανδρικόπουλος Γεώργιος. Καρδιολόγος, Διευθυντής Καρδιολογικής Κλινικής, Νοσοκομείο «ΕΡΡΙΚΟΣ ΝΤΥΝΑΝ»

10. Παρίσης Ιωάννης. Καθηγητής Καρδιολογίας, Β’ Πανεπιστημιακή Κλινική, ΠΓΝ «ΑΤΤΙΚΟΝ»

11. Στεργίου Γεώργιος. Παθολόγος, Καθηγητής Παθολογίας – Αρτηριακής Υπέρτασης, ΕΚΠΑ

12. Σαραφίδης Παντελεήμων. Αναπληρωτής Καθηγητής Νεφρολογίας, Νεφρολογική Κλινική, ΑΠΘ, ΓΝΘ «ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ»

13. Βλαχόπουλος Χαράλαμπος. Καθηγητής Καρδιολογίας ΕΚΠΑ, Α’ Πανεπιστημιακή Καρδιολογική Κλινική, ΓΝΑ «ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ»

14. Βούδρης Βασίλειος. Συντονιστής Καρδιολογικού Τομέα, Διευθυντής Καρδιολόγος, Ωνάσειο Καρδιοχειρουργικό Κέντρο (Ω.Κ.Κ.)

15. Εφραιμίδης Μιχαήλ. Συντονιστής Διευθυντής Καρδιολογικού Τομέα & Διευθυντής Τμήματος Ηλεκτροφυσιολογίας και Βηματοδότησης, Ωνάσειο Καρδιοχειρουργικό Κέντρο

16. Μπόνιος Μιχαήλ. Καρδιολόγος, Επιμελητής Α’ Καρδιολογικού Τομέα, Ωνάσειο Καρδιοχειρουργικό Κέντρο (Ω.Κ.Κ.)

17. Σταματελόπουλος Κίμων. Καρδιολόγος, Καθηγητής Θεραπευτικής-Καρδιολογίας, Θεραπευτική Κλινική ΕΚΠΑ, ΓΝΑ «ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ»

18. Μήτρου Παναγιώτα. Ειδικός Παθολόγος-Διαβητολόγος, Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Αθηνών, Προϊσταμένη Αυτοτελούς Τμήματος Θεραπευτικών Πρωτοκόλλων και Μητρώων Ασθενών του Υπουργείου Υγείας

19. Θηραίος Ελευθέριος. Γενικός/Οικογενειακός Ιατρός, Διευθυντής Ε.Σ.Υ., Κ.Υ. Βάρης, Προϊστάμενος Γενικής Διεύθυνσης ΟΔΙΠΥ Α.Ε., Γενικός Γραμματέας της Ιατρικής Εταιρείας Αθηνών

Συνεργάτες για τη Συγγραφή

Α. Κολλίας. Καθηγητής Παθολογίας ΕΚΠΑ

Γραμματειακή Υποστήριξη

Τσαπαρίκου Δήμητρα

1. Εισαγωγή

Το Θεραπευτικό Πρωτόκολλο Συνταγογράφησης (ΘΠΣ) για την ιδιοπαθή αρτηριακή υπέρταση (ΑΥ) στοχεύει στην καθοδήγηση των ιατρών ως προς:

τα κριτήρια και τις προϋποθέσεις για την έναρξη φαρμακευτικής θεραπείας,
την επιλογή της καταλληλότερης θεραπείας και
τη στρατηγική για την επίτευξη άριστης ρύθμισης της αρτηριακής πίεσης (ΑΠ).

Η αναθεώρηση 2024 βασίστηκε κυρίως στις κατευθυντήριες οδηγίες 2023 της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Υπέρτασης (2023 ESH Guidelines for the management of arterial hypertension, J Hypertens. 2023;41(12):1874-2071).

2. Ορισμός – Ταξινόμηση

Πίνακας 1: Ταξινόμηση της ΑΠ με βάση μετρήσεις στο ιατρείο

Κατηγορία	Συστολική/Διαστολική ΑΠ (mmHg)
Ιδανική	< 120 και < 80
Φυσιολογική	120-129 και 80-84
Υψηλή-Φυσιολογική	130-139 ή/και 85-89
Υπέρταση Βαθμού 1	140-159 ή/και 90-99
Υπέρταση Βαθμού 2	160-179 ή/και 100-109
Υπέρταση Βαθμού 3	≥ 180 ή/και ≥ 110
Μεμονωμένη Συστολική	≥ 140 και < 90
Μεμονωμένη Διαστολική	< 140 και ≥ 90

Πίνακας 2: Ορισμός Υπέρτασης με βάση μετρήσεις εντός και εκτός ιατρείου

Μέθοδος μέτρησης ΑΠ	Συστολική/Διαστολική ΑΠ (mmHg)
Μετρήσεις στο Ιατρείο	≥ 140 ή/και ≥ 90
24ωρη Καταγραφή — Όλο το 24ωρο	≥ 130 ή/και ≥ 80
24ωρη Καταγραφή — Ημέρα	≥ 135 ή/και ≥ 85
24ωρη Καταγραφή — Νύχτα	≥ 120 ή/και ≥ 70
Μετρήσεις στο Σπίτι	≥ 135 ή/και ≥ 85

Για αξιόπιστη διάγνωση, ιδίως όταν η ΑΠ στο ιατρείο είναι κοντά στο διαγνωστικό όριο (130-160/80-100 mmHg), συνιστάται αξιολόγηση εκτός ιατρείου (ΑΒPM ή μετρήσεις στο σπίτι).

3. Εκτίμηση Συνολικού Καρδιαγγειακού Κινδύνου

Πίνακας 3: Παράγοντες Καρδιαγγειακού Κινδύνου

Παράγοντες που λαμβάνονται υπόψη στο SCORE2:

Ανδρικό φύλο
Ηλικία
Επίπεδο συστολικής ΑΠ
Κάπνισμα (ή ιστορικό)
Ολική χοληστερόλη και HDL

Καθιερωμένοι και νεότεροι παράγοντες κινδύνου:

Lp(a)
Διαβήτης
Χρόνια ανοσοφλεγμονώδη νοσήματα
Υπέρβαρα άτομα ή παχυσαρκία
Οικογενειακό ιστορικό πρώιμης καρδιαγγειακής νόσου (< 55 ετών σε άνδρες, < 65 γυναίκες)
Οικογενειακό ιστορικό πρώιμης εμφάνισης υπέρτασης
Αποφρακτική άπνοια ύπνου
Πρώιμη εμφάνιση εμμηνόπαυσης
Λιπώδης διήθηση ήπατος (MASLD)
Καθιστική ζωή
Ψυχολογικοί και κοινωνικοοικονομικοί παράγοντες
Ουρικό οξύ
Καρδιακή συχνότητα (> 80/λεπτό)

Ασυμπτωματική Βλάβη Οργάνου Στόχου (ΒΟΣΥ):

Αρτηριακή σκλήρυνση:
- Διαφορική πίεση ≥ 60 mmHg σε ηλικιωμένους
- Καρωτιδοβραχιόνια ταχύτητα σφυγμικού κύματος (PWV) > 10 m/s
Αθηρωμάτωση (αθηρωματική πλάκα ή υψηλό φορτίο ασβεστίου)
Υπερτροφία αριστερής κοιλίας:
- ΗΚΓ: δείκτης Sokolow-Lyon > 35 mm ή R se aVL ≥ 11 mm, Cornell δείκτης > 2440 mm*ms ή δυναμικά Cornell > 28 mm σε άνδρες ή > 20 mm σε γυναίκες
- Echo: μάζα αριστερής κοιλίας > 50 g/m²·⁷ (άνδρες) ή > 47 g/m²·⁷ (γυναίκες)
Σφυρο-βραχιόνιος δείκτης (ABI) < 0,9
Μικρολευκωματινουρία: 30-300 mg/24h ή αυξημένος λόγος αλβουμίνης/κρεατινίνης 30-300 mg/g
Χρόνια νεφρική νόσος σταδίου 3 (eGFR 30-59 ml/min/1,73m²)
Αμφιβληστροειδοπάθεια σταδίου III-IV

Εγκατεστημένη Καρδιαγγειακή ή Νεφρική Νόσος:

Αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο (μόνιμο ή παροδικό)
Στεφανιαία νόσος (έμφραγμα μυοκαρδίου, στηθάγχη, επέμβαση επαναγγείωσης)
Αθηρωματική πλάκα αρτηριακού δικτύου αιμοδυναμικά σημαντική (στένωση ≥ 50%)
Καρδιακή ανεπάρκεια (με χαμηλό ή διατηρημένο κλάσμα εξώθησης)
Περιφερική αρτηριοπάθεια
Πρωτεϊνουρία > 300 mg/24h ή λόγος αλβουμίνης/κρεατινίνης > 300 mg/g
Χρόνια νεφρική νόσος σταδίου 4 και 5 (eGFR < 30 ml/min/1,73m²)
Κολπική μαρμαρυγή

Πίνακας 4: Ταξινόμηση Συνολικού Καρδιαγγειακού Κινδύνου

Στάδιο	Άλλοι Παράγοντες / ΒΟΣΥ	Υψηλή Φυσιολογική+	ΑΥ Βαθμού 1*	ΑΥ Βαθμού 2	ΑΥ Βαθμού 3
Στάδιο 1	Όχι	Χαμηλός ΚΚ	Χαμηλός ΚΚ	Μέσος ΚΚ	Υψηλός ΚΚ
Στάδιο 1	1 ή 2	Χαμηλός ΚΚ	Μέσος ΚΚ	Μέσος→Υψηλός ΚΚ	Υψηλός ΚΚ
Στάδιο 1	≥ 3	Χαμηλός→Μέσος ΚΚ	Μέσος→Υψηλός ΚΚ	Υψηλός ΚΚ	Υψηλός ΚΚ
Στάδιο 2	ΒΟΣΥ, ΧΝΝ σταδίου 3 ή Διαβήτης	Μέσος→Υψηλός ΚΚ	Υψηλός ΚΚ	Υψηλός ΚΚ	Πολύ Υψηλός ΚΚ
Στάδιο 3	Εγκατεστημένη καρδιαγγειακή νόσος ή ΧΝΝ σταδίου ≥ 4	Πολύ Υψηλός ΚΚ	Πολύ Υψηλός ΚΚ	Πολύ Υψηλός ΚΚ	Πολύ Υψηλός ΚΚ

*ΑΥ Σταδίου 1 στο ιατρείο: χρειάζεται επιβεβαίωση εκτός ιατρείου για αποκλεισμό Υπέρτασης Λευκής Μπλούζας.

+Υψηλή-Φυσιολογική ΑΠ: χρειάζεται επιβεβαίωση εκτός ιατρείου για αποκλεισμό Συγκαλυμμένης Υπέρτασης.

4. Συνθήκες Ένταξης στο ΘΠΣ

Πίνακας 6: Απόφαση για Θεραπευτική Παρέμβαση

Υψηλή-Φυσιολογική ΑΠ (130-139/85-89 mmHg): Έναρξη φαρμακευτικής αγωγής συνιστάται αν: πολύ υψηλός συνολικός καρδιαγγειακός κίνδυνος π.χ. στεφανιαία νόσος, ή Συγκαλυμμένη υπέρταση (επιβεβαιωμένη αύξηση ΑΠ εκτός ιατρείου).

ΑΥ Σταδίου 1:

Άτομα με υψηλό ΚΚ: Άμεση έναρξη φαρμακευτικής θεραπείας + αλλαγή τρόπου ζωής
Άτομα με χαμηλό/μέσο ΚΚ: Θεραπεία αν ΑΠ ≥ 150/95 mmHg σε 2-3 επισκέψεις ή αν παραμένει 140-149/90-94 mmHg μετά 3-6 μήνες αλλαγής τρόπου ζωής

ΑΥ Βαθμού 2-3: Άμεση έναρξη φαρμακευτικής θεραπείας + αλλαγή τρόπου ζωής

Άτομα ηλικίας ≥ 80 ετών: Έναρξη φαρμακευτικής αγωγής σε συστολική ΑΠ ≥ 160 mmHg. Σε καλή σωματική/νοητική κατάσταση, προσεκτική έναρξη μπορεί να γίνει σε ΑΠ ≥ 140 mmHg.

5. Στόχος Θεραπείας

Ηλικία < 80 ετών: Συστολική ΑΠ 120-129 mmHg και Διαστολική ΑΠ 70-79 mmHg, εφόσον η θεραπεία είναι καλά ανεκτή.
Ηλικία ≥ 80 ετών με καλή σωματική/νοητική κατάσταση: Συστολική ΑΠ 130-139 mmHg.

6. Αλλαγή Τρόπου Ζωής

Περιορισμός αλατιού τροφής (< 5 g/ημέρα)
Χρήση υποκατάστατων αλατιού (αντικατάσταση μέρους του NaCl με KCl)
Αύξηση κατανάλωσης καλίου (εξαίρεση: ασθενείς με σοβαρή χρόνια νεφρική νόσο)
Μείωση κατανάλωσης αλκοόλ (άνδρες < 14 ποτά/εβδομάδα, γυναίκες < 8 ποτά/εβδομάδα) ή ιδανικά διακοπή
Αύξηση κατανάλωσης λαχανικών, φρούτων, ψαριών, ξηρών καρπών και ακόρεστων λιπαρών οξέων. Κατανάλωση γαλακτοκομικών με χαμηλά λιπαρά. Μείωση κατανάλωσης κόκκινου κρέατος.
Παρακολούθηση σωματικού βάρους (ΔΜΣ > 30 kg/m², περίμετρος μέσης > 102 cm σε άνδρες και > 88 cm σε γυναίκες). Στόχος: ΔΜΣ 20-25 kg/m² και περίμετρος μέσης < 94 cm (άνδρες) / < 80 cm (γυναίκες)
Τακτική αερόβια άσκηση (τουλάχιστον 30 λεπτά μέτριας δυναμικής άσκησης 5-7 ημέρες/εβδομάδα)
Μείωση χρόνου καθιστικής ζωής και ασκήσεις δυναμικής αντίστασης (2-3/εβδομάδα)
Διακοπή καπνίσματος (με παραπομπή σε προγράμματα διακοπής)

7. Φαρμακευτική Αγωγή

Επιλογή Φαρμάκων

Τέσσερις κατηγορίες φαρμάκων ως θεραπεία πρώτης γραμμής:

ΑΜΕΑ — Αναστολείς μετατρεπτικού ενζύμου αγγειοτασίνης
ΑΥΑ — Αποκλειστές υποδοχέων αγγειοτασίνης
ΑΔΑ — Αποκλειστές διαύλων ασβεστίου
Θειαζιδικά ή παρόμοιου τύπου διουρητικά

Β-Αποκλειστές ως θεραπεία πρώτης γραμμής μόνο όταν υπάρχει ειδική ένδειξη (καρδιακή ανεπάρκεια, στηθάγχη, μετά από έμφραγμα μυοκαρδίου, έλεγχος καρδιακής συχνότητας).

Συνδυασμός ΑΜΕΑ με ΑΥΑ: δεν συνιστάται.

Έναρξη με διπλό συνδυασμό προτείνεται σε άτομα ηλικίας < 80 ετών με ΑΥ και υψηλό/πολύ υψηλό καρδιαγγειακό κίνδυνο ή σε επίπεδα συστολικής ΑΠ ≥ 150 mmHg ή/και διαστολικής ΑΠ ≥ 95 mmHg ανεξαρτήτως επιπέδου κινδύνου.

Τιτλοποίηση Θεραπείας

Για να εκδηλωθεί η πλήρης δράση ενός αντιυπερτασικού φαρμάκου χρειάζονται περίπου 4 εβδομάδες.
Σε > 50% υπερτασικών ασθενών δεν επιτυγχάνεται ικανοποιητική ρύθμιση με μονοθεραπεία — χρειάζεται συνδυασμός.

Συνδυασμοί Φαρμάκων

Προτιμώμενοι διπλοί συνδυασμοί:

ΑΜΕΑ με ΑΔΑ
ΑΥΑ με ΑΔΑ
ΑΜΕΑ με διουρητικό
ΑΥΑ με διουρητικό

Συνδυασμός β-αποκλειστή με διουρητικό: αποφύγετε σε αυξημένο κίνδυνο διαβήτη (εκτός αν υπάρχει απόλυτη ένδειξη).
Συνδυασμός β-αποκλειστή με μη-διϋδροπυριδινικό ΑΔΑ (βεραπαμίλη ή διλτιαζέμη): δε συνιστάται, εκτός για ρύθμιση καρδιακής συχνότητας σε μόνιμη κολπική μαρμαρυγή.
Τριπλός συνδυασμός μόνο όταν ο διπλός έχει αποτύχει — συνήθως ΑΜΕΑ ή ΑΥΑ + ΑΔΑ + διουρητικό.

Ανθεκτική Υπέρταση

«Ανθεκτική Υπέρταση»: αρρύθμιστη ΑΠ υπό τριπλή θεραπεία πλήρων δόσεων συμπεριλαμβανόμενου διουρητικού.

Αποκλεισμός υπέρτασης λευκής μπλούζας και δευτεροπαθούς υπέρτασης πρώτα.
Σε ανθεκτική υπέρταση με eGFR ≥ 30 ml/min/1,73m²: προτεινόμενη προσθήκη σπιρονολακτόνη σε μικρή δόση.
Σε ανθεκτική υπέρταση με eGFR < 30 ml/min/1,73m²: προτιμούνται διουρητικά αγκύλης, μετά μπορούν να προστεθούν χλωροθαλιδόνη, β-αποκλειστές, α1-αποκλειστές ή αντιαδρενεργικά κεντρικής δράσης.
Παραπομπή σε εξειδικευμένο κέντρο υπέρτασης.

Πίνακας 7: Θεραπευτικός Αλγόριθμος Ανεπίπλεκτης Υπέρτασης

Βήμα 1 — Διπλός συνδυασμός: ΑΜΕΑ ή ΑΥΑ + ΑΔΑ ή Διουρητικό* (στη μέγιστη δόση αν ανεκτά) → Ρύθμιση έως 60%

Βήμα 2 — Τριπλός συνδυασμός: ΑΜΕΑ ή ΑΥΑ + ΑΔΑ + Διουρητικό* (στη μέγιστη δόση αν ανεκτά) → Ρύθμιση έως 90%

Βήμα 3 — Επιπλέον φάρμακα: Αληθής ανθεκτική υπέρταση (~5%) → Παραπομπή σε εξειδικευμένο κέντρο

*Θειαζιδικό/Θειαζιδικού τύπου

Έναρξη με μονοθεραπεία μόνο σε επιλεγμένους ασθενείς:

Χαμηλός καρδιαγγειακός κίνδυνος και ΑΠ < 150/95 mmHg
Υψηλή-φυσιολογική ΑΠ και πολύ υψηλός καρδιαγγειακός κίνδυνος
Ασθενείς με κακή σωματική/νοητική κατάσταση ή/και προχωρημένης ηλικίας

β-Αποκλειστής: μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως μονοθεραπεία ή σε οποιοδήποτε βήμα ως συνδυαστική θεραπεία.

8. Ειδικές Ενδείξεις και Αντενδείξεις Αντιυπερτασικών Φαρμάκων

Πίνακας 8: Ειδικές Ενδείξεις

Νόσημα/Κατάσταση	Κατηγορία Φαρμάκων
Ασυμπτ. Βλάβη Οργάνων
Υπερτροφία αριστερής κοιλίας	ΑΜΕΑ, ΑΥΑ, ΑΔΑ
Ασυμπτωματική αθηρωμάτωση	ΑΜΕΑ, ΑΔΑ
Μικρολευκωματινουρία	ΑΜΕΑ, ΑΥΑ
Νεφρική δυσλειτουργία	ΑΜΕΑ, ΑΥΑ
Καρδιαγγειακά Συμβάματα
Αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο	Όλα τα φάρμακα
Έμφραγμα μυοκαρδίου	β-Αποκλειστές, ΑΜΕΑ, ΑΥΑ
Στηθάγχη	β-Αποκλειστές, ΑΔΑ
Καρδιακή ανεπάρκεια	ΑΜΕΑ, ΑΥΑ, β-Αποκλειστές, Ανταγωνιστές αλδοστερόνης, Διουρητικά
Ανεύρυσμα αορτής	β-Αποκλειστές
Πρόληψη κολπικής μαρμαρυγής	ΑΜΕΑ, ΑΥΑ, β-Αποκλειστές, Ανταγωνιστές αλδοστερόνης
Κολπική μαρμαρυγή, έλεγχος ρυθμού	β-Αποκλειστές, ΑΔΑ (μη-διϋδροπυριδίνες)
Νεφροπάθεια, πρωτεϊνουρία	ΑΜΕΑ, ΑΥΑ
Περιφερική αρτηριοπάθεια	ΑΜΕΑ, ΑΔΑ
Άλλες Καταστάσεις
Μεμονωμένη συστολική υπέρταση (ηλικιωμένοι)	Διουρητικά, ΑΔΑ
Μεταβολικό σύνδρομο	ΑΜΕΑ, ΑΥΑ, ΑΔΑ
Σακχαρώδης διαβήτης	ΑΜΕΑ, ΑΥΑ

Πίνακας 9: Αντενδείξεις Αντιυπερτασικών Φαρμάκων

Κατηγορία	Αντενδείξεις	Πιθανές Αντενδείξεις
Θειαζιδικά Διουρητικά	Ουρική αρθρίτιδα	Μεταβολικό σύνδρομο, Διαταραχή ανοχής γλυκόζης, Εγκυμοσύνη, Υπερασβεστιαιμία, Υποκαλιαιμία
Β-Αποκλειστές	Άσθμα, Κολποκοιλιακός αποκλεισμός, Βραδυκαρδία (< 60/λεπτό)	Μεταβολικό σύνδρομο, Διαταραχή ανοχής γλυκόζης, Αθλητές και άτομα με σωματική δραστηριότητα
ΑΔΑ (Διϋδροπυριδίνες)	—	Ταχυαρρυθμίες, Προϋπάρχον σοβαρό οίδημα άνω άκρων
ΑΔΑ (Μη Διϋδροπυριδίνες)	Κολποκοιλιακός αποκλεισμός βαθμού 2-3, Σοβαρή δυσλειτουργία αρ. κοιλίας (ΚΕ < 40%), Βραδυκαρδία (< 60/λεπτό)	Δυσκοιλιότητα
ΑΜΕΑ	Εγκυμοσύνη, Αγγειοίδημα, Υπερκαλιαιμία (> 5,5 mmol/L), Αμφοτερόπλευρη στένωση νεφρ. αρτηριών	Πιθανότητα εγκυμοσύνης χωρίς αποτελεσματική μέθοδο αντισύλληψης
ΑΥΑ	Εγκυμοσύνη, Υπερκαλιαιμία (> 5,5 mmol/L), Αμφοτερόπλευρη στένωση νεφρ. αρτηριών	Πιθανότητα εγκυμοσύνης χωρίς αποτελεσματική μέθοδο αντισύλληψης

9. Παράβαση Πρωτοκόλλου

Ο ιατρός φέρει αποκλειστικά την επιστημονική ευθύνη για την επιλογή της ασφαλέστερης και αποτελεσματικότερης θεραπείας για κάθε ασθενή. Σε περίπτωση ασθενούς που ο ιατρός επιθυμεί να συνταγογραφήσει με τρόπο διαφορετικό από αυτό που προβλέπεται από το ΘΠ, έχει τη δυνατότητα να χρησιμοποιήσει την επιλογή «Παράβαση Πρωτοκόλλου» και να χορηγήσει στο συγκεκριμένο ασθενή όποια θεραπεία θεωρεί καταλληλότερη.

10. Βιβλιογραφία

Mancia G, Kreutz R, Brunström M, Burnier M, Grassi G, Januszewicz A, Muiesan ML, Tsioufis K, Agabiti-Rosei E, Algharably E, Azizi M, Benetos A, Borghi C, Hitij JB, Cifkova R, Coca A, Cornelissen V, Cruickshank JK, Cunha PG, Danser AHJ, Pinho RM, Delles C, Dominiczak AF, Dorobantu M, Doumas M, Fernández-Alfonso MS, Halimi JM, Járai Z, Jelaković B, Jordan J, Kuznetsova T, Laurent S, Lovic D, Lurbe E, Mahfoud F, Manolis A, Miglinas M, Narkiewicz K, Niiranen T, Palatini P, Parati G, Pathak A, Persu A, Polonia J, Redon J, Sarafidis P, Schmieder R, Spronck B, Stabouli S, Stergiou G, Taddei S, Thomopoulos C, Tomaszewski M, Van de Borne P, Wanner C, Weber T, Williams B, Zhang ZY, Kjeldsen SE. 2023 ESH Guidelines for the management of arterial hypertension The Task Force for the management of arterial hypertension of the European Society of Hypertension: Endorsed by the International Society of Hypertension (ISH) and the European Renal Association (ERA). J Hypertens. 2023 Dec 1;41(12):1874-2071.