Οστεοπόρωση

ΟΡΙΣΜΟΣ

Ορισμός & Πεδίο εφαρμογής

Η οστεοπόρωση είναι μία σκελετική διαταραχή που έχει σαν αποτέλεσμα την μείωση της οστικής αντοχής και τη δημιουργία προδιάθεσης για αυξημένο κίνδυνο κατάγματος (NIH Consensus). Το 1/3 των γυναικών και 1/5 των ανδρών > 50 ετών θα υποστούν τουλάχιστον 1 οστεοπορωτικό κάταγμα στην υπόλοιπη ζωή τους.

Πεδίο εφαρμογής

Άτομα με υψηλό κίνδυνο καταγμάτων χαμηλής βίας

Ηλικία

Συνήθως ≥ 50 ετών (μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες/άνδρες) — ειδικά κριτήρια < 50

ICD-10

Κωδικοί ICD-10

Ενεργοποιούν το πρωτόκολλο

✓ Κωδικοί που ενεργοποιούν το πρωτόκολλο

ΒΑΡΥΤΗΤΑ

Αξιολόγηση Βαρύτητας / Κινδύνου

Κατηγοριοποίηση οστικής πυκνότητας (DXA)

Τύπος	Περιγραφή
Φυσιολογική	T-score > -1.0
Οστεοπενία	T-score μεταξύ -1.0 και -2.5
Οστεοπόρωση	T-score ≤ -2.5
Εγκατεστημένη οστεοπόρωση	T-score ≤ -2.5 ΚΑΙ ≥ 1 οστεοπορωτικά κατάγματα
Φυσιολογική (προ-εμμηνοπαυσιακές/άνδρες < 50)	Z-score > -2.0
Κατώτερη της αναμενόμενης (προ-εμμηνοπαυσιακές/άνδρες < 50)	Z-score ≤ -2.0

Ένδειξη θεραπείας

ΚΡΙΤΗΡΙΑ

Παράγοντες Κινδύνου / Επιλογής Αγωγής

→ CTIBL-Postmenopausal Καρκίνος μαστού — μετεμμηνοπαυσιακή υπό αναστολείς αρωματάσης
→ CTIBL-Premenopausal Καρκίνος μαστού — προεμμηνοπαυσιακή υπό αντικαρκινική (αναστολείς αρωματάσης ή αναστολείς ωοθηκικής λειτουργίας)
→ Pharm-Postmenopausal Λήψη γλυκοκορτικοειδών > 7.5 mg/ημέρα ισοδυνάμου πρεδνιζολόνης για > 3 μήνες
→ Pharm-Postmenopausal Κάταγμα ισχίου χαμηλής βίας
→ Pharm-Male Άνδρας ≥ 50 ετών
→ Pharm-Anabolic-First ≥ 2 κατάγματα χαμηλής βίας
→ Paget Νόσος Paget
→ Parenteral Κακή συμμόρφωση στις από στόματος θεραπείες
→ Pharm-Postmenopausal Μετεμμηνοπαυσιακή γυναίκα
→ Premenopausal Προ-εμμηνοπαυσιακή γυναίκα ή άνδρας < 50 με Z-score ≤ -2.0
→ Pharm-Postmenopausal Ρευματοειδής αρθρίτιδα
→ Pharm-Anabolic-First Πρόσφατο κάταγμα τελευταίων 2 ετών (σπονδυλικό/ισχίου/πυέλου ή ≥ 2 σπονδυλικά)
→ Renal Χρόνια νεφρική ανεπάρκεια ≥ σταδίου 4 / αιμοκάθαρση
→ Pharm-Postmenopausal Σπονδυλικό κάταγμα χαμηλής βίας
→ Pharm-Anabolic-First Πολύ υψηλός κίνδυνος (T-score ≤ -3.5 ή T-score ≤ -2.5 + κάταγμα ισχίου/πυέλου ή ≥ 2 σπονδυλικά)

ΦΑΡΜΑΚΑ

Διαθέσιμες Κατηγορίες Φαρμάκων

Οστεοαναβολικοί παράγοντες

Διφωσφονικά ενδοφλέβια

Διφωσφονικά από στόματος

Καλσιτονίνη (περιορισμένη ένδειξη)

Anti-RANKL

SERMs

Συμπληρώματα ασβεστίου & βιταμίνης D

ΘΕΡΑΠΕΙΑ

Θεραπευτικά Σχήματα

9 βήματα με ακριβή δοσολογία

ΒΗΜΑ Pharm-Postmenopausal

Φαρμακευτική αγωγή — Μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες

Μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες με ένδειξη θεραπείας

— 70 mg PO/εβδομάδα · Πενταετία (επανεκτίμηση)

1ης γραμμής. Μείωση σπονδυλικών + μη σπονδυλικών + ισχίου
— 35 mg PO/εβδομάδα ή 150 mg/μήνα · Πενταετία

1ης γραμμής
— 150 mg PO/μήνα ή 3 mg IV/3 μήνες · Πενταετία

Σπονδυλικά μόνο (κύρια ένδειξη)
— 5 mg IV/έτος · Πενταετία

Επιλογή σε κακή συμμόρφωση οral
— 60 mg sc/6 μήνες · Συνεχής (μη παροδική)

Σε ΧΝΝ έως σταδίου 4. ΠΡΟΣΟΧΗ: Μετά τη διακοπή Denosumab → άμεση χορήγηση Alendronate PO ή Zoledronic IV/6–12μ. για 1–2 έτη (rebound effect)
— 60 mg PO/ημέρα · Συνεχής

Επιλογή σε γυναίκες ≤ 55 χωρίς εμμηνοπαυσιακά συμπτώματα + αυξημένος κίνδυνος Ca μαστού

ΒΗΜΑ Pharm-Male

Φαρμακευτική αγωγή — Άνδρες ≥ 50 ετών

Άνδρες ≥ 50 ετών με ένδειξη θεραπείας

— 70 mg PO/εβδομάδα · Πενταετία
— 35 mg PO/εβδομάδα · Πενταετία
— 5 mg IV/έτος · Πενταετία
— 60 mg sc/6 μήνες · Συνεχής
— 20 μg sc/ημέρα · 2 χρόνια

Σε πολύ υψηλό κίνδυνο

ΒΗΜΑ Pharm-Anabolic-First

Πολύ υψηλός κίνδυνος — Οστεοαναβολικός παράγοντας 1ης γραμμής

T-score ≤ -3.5, ή T-score ≤ -2.5 + κάταγμα ισχίου/πυέλου/2+ σπονδυλικά, ή πρόσφατο κάταγμα (τελευταία 2 έτη)

— 20 μg sc/ημέρα · Υποχρεωτικά 24 μήνες

Σε άνδρες και γυναίκες. Μετά τη διακοπή υποχρεωτικά αντικαταβολική (διφωσφονικό/Denosumab/SERM)
— 210 mg sc/μήνα · Υποχρεωτικά 12 μήνες

ΜΟΝΟ σε γυναίκες. ΑΝΤΕΝΔΕΙΞΕΙΣ: Ιστορικό ΕΜ ή ΑΕΕ. Μετά τη διακοπή απαιτείται αντικαταβολική (Alendronate/Denosumab)

ΒΗΜΑ Premenopausal

Προ-εμμηνοπαυσιακές γυναίκες & άνδρες < 50

Z-score ≤ -2.0 + ένδειξη μειωμένης οστικής αντοχής (κάταγμα, νόσος αυξημένου κινδύνου)

Παραπομπή σε ειδικό — — · —

Χρειάζεται διερεύνηση δευτεροπαθούς αιτιολογίας. Ζολεδρονικό οξύ έχει αποδεδειγμένη αποτελεσματικότητα. Σε άνδρες < 50 με υπογοναδισμό → υποκατάσταση τεστοστερόνης

ΒΗΜΑ CTIBL-Postmenopausal

Cancer Treatment-Induced Bone Loss — Μετεμμηνοπαυσιακή υπό αναστολείς αρωματάσης

Καρκίνος μαστού + μετεμμηνοπαυσιακή υπό αναστολείς αρωματάσης + ≥ 2 παράγοντες κινδύνου ή 1 παράγοντας + T-score ≤ -1.0

— 4 mg IV/6 μήνες · Όσο διαρκεί η αντικαρκινική

Δόση 4 mg ΟΧΙ 5 mg. Επιπλέον αντικαρκινικό όφελος: μείωση οστικών μεταστάσεων 34%, θνητότητας 17%
— 60 mg sc/6 μήνες · Όσο διαρκεί η αντικαρκινική

Πιο ισχυρά δεδομένα για πρόληψη καταγμάτων στις CTIBL γυναίκες
— Ca 1200 mg + D₃ 800–1000 IU/ημέρα · Συνεχώς

ΒΗΜΑ CTIBL-Premenopausal

CTIBL — Προ-εμμηνοπαυσιακή υπό αντικαρκινική για καρκίνο μαστού

Προ-εμμηνοπαυσιακή με καρκίνο μαστού υπό αντικαρκινική (αναστολείς αρωματάσης ± αναστολείς ωοθηκικής λειτουργίας)

— 4 mg IV/6 μήνες · Όσο διαρκεί η αντικαρκινική

Μόνο το ζολεδρονικό έχει αποδείξει αποτελεσματικότητα στις προ-εμμηνοπαυσιακές
— Ca 1200 mg + D₃ 800–1000 IU/ημέρα · Συνεχώς

ΒΗΜΑ Renal

Νεφρική ανεπάρκεια ≥ σταδίου 4 / αιμοκάθαρση

Σοβαρή νεφρική ανεπάρκεια (eGFR < 30) ή αιμοκάθαρση

— 60 mg sc/6 μήνες · Συνεχής

Το μόνο που χορηγείται σε αιμοκαθαιρόμενους. ΠΡΟΣΟΧΗ: σημαντικά μεγαλύτερη πιθανότητα υπασβεστιαιμίας — απαιτείται προσεκτικός έλεγχος Ca++/Vit D

ΒΗΜΑ Parenteral

Παρεντερική αγωγή σε κακή συμμόρφωση

Ασθενείς με κακή συμμόρφωση στις από στόματος θεραπείες

— 5 mg IV/έτος · Πενταετία
— 60 mg sc/6 μήνες · Συνεχής (μη παροδική)

ΒΗΜΑ Paget

Νόσος Paget — Θεραπεία εκλογής

Νόσος Paget των οστών (πόνος, υψηλή αλκαλική φωσφατάση, παραμόρφωση)

— 5 mg IV εφάπαξ · Μακρά περίοδος ύφεσης

Συνοδεύεται από ≥ 1000 mg στοιχειακού ασβεστίου ημερησίως για τις πρώτες 10 ημέρες. Σε υποτροπή: επανάληψη όχι πριν τους 6 μήνες
— 30 mg PO/ημέρα × 2 μήνες · 2 μήνες

Σε υποτροπή: επανάληψη όχι πριν τους 2 μήνες από τη διακοπή

ΑΠΟΦΕΥΓΕΤΕ

Τι να αποφύγετε

⚠Bazedoxifene σε άνδρες — εξαίρεση από επιλογές
⚠Romosozumab σε άνδρες — εξαίρεση από επιλογές
⚠Ibandronate σε άνδρες (post hoc μόνο)
⚠Romosozumab σε ιστορικό ΕΜ ή ΑΕΕ
⚠Διακοπή Denosumab χωρίς συνέχιση με αντικαταβολικό (rebound spontaneous vertebral fractures)
⚠Ενδορρινική καλσιτονίνη για οστεοπόρωση (αυξημένος κίνδυνος καρκίνου)

ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗ

Παρακολούθηση

bone markers

P1NP/CTX πριν την έναρξη και κατά τη διάρκεια αγωγής
Σε από στόματος διφωσφονικά: 3–6 μήνες μετά, αν δεν ευρεθούν σημαντικά μειωμένοι (P1NP 38%, CTX 56%) → πιθανή μη συμμόρφωση/μη απορρόφηση/δευτεροπαθή αιτία

followup yearly

BMD κάθε 1 έτος (ή 2 έτη)
Ca++, ALB, P, ΓΑ, ΤΚΕ, Crea, ALP, TSH, 25(OH)D × 2/έτος

initial

Ca++, ALB, P (3 μήνες)
ΓΑ, ΤΚΕ, Crea, ALP, TSH, 25(OH)D, ασβέστιο/κρεατινίνη ούρων 24h

ΟΔΗΓΙΕΣ

Οδηγίες προς τους Ασθενείς

●Τα διφωσφονικά PO λαμβάνονται με νηστικό στομάχι, με νερό, παραμένοντας σε όρθια θέση 30–60 λεπτά.
●Επαρκής πρόσληψη Ca + Vit D — ζωτικής σημασίας.
●Συστηματική σωματική άσκηση + πρόληψη πτώσεων.
●Διακοπή καπνίσματος και κατάχρησης αλκοόλ.
●Καλή στοματική υγιεινή — ενημέρωση οδοντιάτρου για τη λήψη του φαρμάκου.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Πηγές

8 αναφορές

Οδηγίες διάγνωσης και θεραπείας της Οστεοπόρωσης 2025. Ελληνική Εταιρία Μελέτης Μεταβολισμού των Οστών (ΕΕΜΜΟ).
Singer F, et al. Paget's Disease of Bone: Endocrine Society Clinical Practice Guideline. J Clin Endocrinol Metab 2014;99(12):4408-4422.
Reid I, et al. Comparison of Zoledronic Acid with Risedronate for Paget's Disease. NEJM 2005;353:898-90.
Cummings SR, et al. Denosumab for prevention of fractures in postmenopausal women with osteoporosis (FREEDOM). NEJM 2009;361:756-765.
Saag KG, et al. Romosozumab or Alendronate for Fracture Prevention in Women with Osteoporosis (ARCH). NEJM 2017;377:1417-27.
Cosman F, et al. FRAME trial — Romosozumab + Denosumab. JBMR 2018;33:1219-1226.
Komal Waqas et al. Updated guidance on management of CTIBL. J Bone Oncol 28 (2021).
Dhesy-Thind S, et al. Use of Adjuvant Bisphosphonates in Breast Cancer. J Clin Oncol 2017;18:2062-2081.

Ομάδα Εργασίας:

· Τουρνής Συμεών (Συντονιστής), Ενδοκρινολόγος, ΕΚΠΑ — Πρόεδρος ΕΕΜΜΟ
· Βρυωνίδου-Μπομπότα Ανδρομάχη, Ενδοκρινολόγος, Κοργιαλένειο-Μπενάκειο
· Τεμεκωνίδης Θεμιστοκλής, Ρευματολόγος
· Κάσση Ευανθία, Ενδοκρινολόγος, ΕΚΠΑ — Λαϊκό
· Κούκκου Ευτυχία, Ενδοκρινολόγος, Έλενα Βενιζέλου
· Αγγελούση Άννα, Παθολόγος, ΕΚΠΑ
· Σαββίδου Όλγα, Ορθοπαιδικός, ΕΚΠΑ — Αττικόν